کتاب دانشنامه علوم ارتباطات/ نویسنده حسن بشیر/ انتشارات کارگزار روابط عمومی

شناسنامه کتاب دانشنامه علوم ارتباطات

درباره کتاب دانشنامه علوم ارتباطات

کتاب دانشنامه علوم ارتباطات تهیه و تدوین حسن بشیر، یکی از بزرگ‌ترین و ارزشمندترین پروژه‌های علمی در حوزه علوم ارتباطات است که توسط انتشارات کارگزار روابط عمومی منتشر شده است. این دانشنامه در ۸ جلد به صورت جامع و دایره‌المعارفی به تعریف و تبیین مفاهیم، واژه‌ها و اصطلاحات تخصصی علوم ارتباطات می‌پردازد.

دایره‌المعارف‌ها، دانشنامه‌ها و نیز واژه‌نامه‌ها از مهمترین متونی هستند که به عنوان «متون مرجع» مورد استفاده قرار می‌گیرند. یکی از دلایل اساسی اهمیت آن‌ها، دسترسی آسان افراد به معانی و توضیحات اساسی مربوط به مفاهیم، نظریه‌ها و واژه‌های مختلف مرتبط در علوم گوناگون است.

اصولا این متون، معمولا مبتنی بر فهم، تجربه‌های علمی یا تعاریف ارائه شده توسط طراحان و اندیشمندان آن‌ها می‌باشد. آنچه که تاکنون نیز معمول بوده و با توجه به این‌که عمدتا علوم انسانی و اجتماعی در جهان غرب شکل گرفته و طراحی شده‌اند، معانی و تعاریف مزبور نیز توسط آنان تهیه و تدوین شده‌اند و در سطح جهانی مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

اما دانشنامه علوم ارتباطات رویکردی متفاوت و نوآورانه دارد. این دانشنامه نه تنها تعاریف اندیشمندان خارجی را گردآوری کرده، بلکه با تأکید ویژه بر دیدگاه‌ها و تعاریف اندیشمندان ایرانی، گامی بلند در جهت بومی‌سازی علوم ارتباطات برداشته است.

ضرورت و اهمیت دانشنامه علوم ارتباطات

واژه‌نامه‌های مختلفی وجود دارند که عمدتا یا به شکل موجز و در قالب فرهنگ لغات و ارائه کلمات تبیین‌کننده مرادف کلمات دیگر یا امثالهم تهیه شده‌اند یا این‌که به طور تفصیل در قالب دانشنامه‌ها و فرهنگ‌نامه‌هایی هستند که شرح کاملی از معنای اصطلاحی، کاربردی، تاریخ تحول معنایی، نظریات مرتبط و امثالهم تدوین شده‌اند.

اما برای واژه‌های علمی تعاریف مشخص و کاربردی وجود دارند که به مثابه خلاصه‌ای از دیدگاه‌ها، نظریه‌ها، رویکردها و معانی تجربی است که معمولا به نام «تعریف» یک واژه علمی در کتاب‌های مختلف مطرح می‌شوند و دارای ارزش استنادی می‌باشند.

«تعریف یک واژه» یا «تعریف یک مفهوم» مهمترین عنصر در مباحث علمی است. در حقیقت تعاریف مفهومی و نظری، بنیان نظریه‌های علمی را می‌سازند و اساسی‌ترین عناصر حوزه‌های علوم مختلف هستند. بدون این تعاریف، می‌توان گفت طراحی ساختار نظری و حتی روشی این علوم، امکان‌پذیر نیست.

با توجه به اهمیت تعاریف مختلف واژه‌ها و مفاهیم علمی، نیازمند واژه‌نامه‌هایی هستیم که به شکل دایره‌المعارفی تهیه شده و بتوانند مجموعه کامل و مستندی از تعاریف مرتبط را ارائه دهند تا مورد بهره‌برداری‌های مختلف قرار گیرند.

طرح این دانشنامه (دایره‌المعارف) برای مستندسازی واژه‌ها و مفاهیم گوناگون با چنین رویکردی، کار بدیعی است که برای اولین بار با انتشار کتاب «واژه‌نامه روش پژوهش در علوم اجتماعی» در سال ۱۳۸۸ که در همان سال به چاپ دوم نیز رسید و در آینده نزدیک چاپ سوم آن نیز راهی بازار نشر خواهد شد، معرفی گردید.

ساختار و محتوای دانشنامه علوم ارتباطات

دانشنامه علوم ارتباطات شامل ۸ جلد است که هر جلد به یکی از حوزه‌های تخصصی علوم ارتباطات اختصاص دارد:

جلد اول: ارتباطات
این جلد به مفاهیم پایه و بنیادین علم ارتباطات می‌پردازد. تعاریف ارتباطات، مدل‌های ارتباطی، نظریه‌های ارتباطات، فرآیند ارتباط، انواع ارتباطات (میان‌فردی، گروهی، جمعی، سازمانی) و سایر مفاهیم کلیدی در این جلد گردآوری شده است.

جلد دوم: روابط عمومی
این جلد که به سفارش روابط عمومی بانک تجارت تهیه شده، به مفاهیم تخصصی روابط عمومی اختصاص دارد. تعاریف روابط عمومی، اهداف و کارکردهای آن، ابزارها و تکنیک‌های روابط عمومی، اخلاق حرفه‌ای، روابط عمومی الکترونیک، مدیریت بحران، نظرسنجی و افکار عمومی از جمله مباحث این جلد است.

جلد سوم: ارتباطات بین‌الملل
این جلد به بررسی مفاهیم و نظریه‌های ارتباطات بین‌الملل می‌پردازد. جریان آزاد اطلاعات، امپریالیسم رسانه‌ای، ارتباطات توسعه، نظریه وابستگی، سازمان‌های بین‌المللی ارتباطی، دیپلماسی عمومی و…

جلد چهارم: ارتباطات میان‌فرهنگی
این جلد به مفاهیم ارتباطات میان‌فرهنگی اختصاص دارد. فرهنگ، هویت فرهنگی، ارتباطات میان‌فرهنگی، موانع ارتباطات میان‌فرهنگی، نظریه‌های سازگاری فرهنگی، کلیشه‌ها، تعصبات و…

جلد پنجم: مطالعات رسانه
این جلد به بررسی مفاهیم و نظریه‌های مطالعات رسانه می‌پردازد. مخاطب، تولید پیام، مالکیت رسانه‌ها، مقررات‌گذاری، اخلاق رسانه‌ای، خشونت در رسانه، نمایش، برجسته‌سازی، نظریه‌های تأثیر رسانه و…

جلد ششم: تبلیغات و افکار عمومی
این جلد به مفاهیم تبلیغات و افکار عمومی اختصاص دارد. تعاریف تبلیغات، انواع تبلیغات، استراتژی‌های تبلیغاتی، افکار عمومی، شکل‌گیری و تغییر افکار عمومی، نظریه‌های افکار عمومی، پروپاگاندا و…

جلد هفتم: روزنامه‌نگاری (ژورنالیسم)
این جلد به مفاهیم تخصصی روزنامه‌نگاری می‌پردازد. اصول خبرنویسی، ارزش‌های خبری، اخلاق روزنامه‌نگاری، سواد خبری، روزنامه‌نگاری آنلاین، آزادی مطبوعات، نظریه‌های مطبوعات و…

جلد هشتم: روابط عمومی آنلاین
این جلد به مباحث روز و مدرن روابط عمومی در فضای دیجیتال اختصاص دارد. روابط عمومی الکترونیک، مدیریت محتوا، سئو پی آر، شبکه‌های اجتماعی، بازاریابی محتوا، روابط عمومی تعاملی و…

روش تدوین دانشنامه علوم ارتباطات

حسن بشیر، تدوین‌کننده دانشنامه علوم ارتباطات، شیوه‌ای نظام‌مند و دقیق را برای تدوین این اثر ارزشمند به کار گرفته است که در مراحل زیر خلاصه می‌شود:

۱. مطالعه دقیق کتاب‌های علمی معتبر: مطالعه دقیق کتاب‌های علمی معتبر در حوزه خاص و شناسایی مفاهیم و واژه‌های مهم کلیدی آن‌ها که همراه با تعریف مشخص و دقیق و مستند می‌باشد. این کار خود یک کار عمیق، دقیق و گاهی طاقت‌فرسا و به شدت تخصصی است. فهم اینکه یک مفهوم در حوزه علمی خاص یک مفهوم بنیادین و دارای تعریف خاص که قابل استناد باشد، خود یک کار علمی، تخصصی و دقیقی است که نیازمند تجربه علمی و تخصصی لازم و کافی است.

۲. درج کلیدواژه به فارسی و انگلیسی: درج کلیدواژه به فارسی و معادل آن به انگلیسی که خود به معنای ایجاد یک فرهنگ لغات انگلیسی برای واژه‌های مرتبط برای هر رشته علمی است و بسیار حائز اهمیت می‌باشد. این کار خود می‌تواند بعدا به مثابه تولید یک فرهنگ لغات کاربردی در رشته مزبور به طور جداگانه باشد که متعاقبا می‌تواند در قالب یک کتاب منتشر شود.

۳. بررسی همه کتاب‌های معتبر: مطالعه و بررسی کلیه کتاب‌های معتبر، تالیفی و ترجمه‌ای (از هر زبان به فارسی) و در هر رشته برای شناسایی مفاهیم مهم و تعاریف کاملا مستند که بتواند معنا و تعریف خاصی را از آن مفهوم منعکس نماید. بدیهی است به دلیل اینکه هر تعریف باید مستند به صاحب تعریف باشد، لذا هر تالیف یا ترجمه نمی‌تواند از اعتبار کافی برخوردار باشد، مگر اینکه مولف یا مترجم آن، صاحب اعتبار خاصی در حوزه مورد بررسی باشد. به همین دلیل مهمترین آثار از مهمترین نویسندگان و معتبرترین آن‌ها که معمولا در عرف دانشگاهی و علمی دارای یک تعریف خاص و مورد قبول می‌باشند، انتخاب می‌شوند.

۴. مستندسازی دقیق: تعاریف درج شده به شدت از رویکرد مستندسازی تبعیت خواهند کرد و به عنوان یک نقل‌قول مستقیم دارای همه ویژگی‌های مستندسازی است که معمولا در این‌گونه موارد مرسوم می‌باشد، خواهد بود. به عبارت دیگر، امانت‌داری در نقل قول به شدت مورد توجه می‌باشد، حتی اگر متن نقل قول شده دارای ضعف‌های ویراستاری باشد. در اینجا تاکید می‌شود که چنانچه هم تغییری در متن صورت گیرد میان دو […] قرار خواهد گرفت که نشان‌دهنده اضافه شدن متن توسط تدوین‌کننده و نه نویسنده اصلی می‌باشد.

۵. افزودن رویکردها و نظریات: علاوه بر درج تعاریف، تلاش شده است که رویکردهای مهم، نظریات اساسی، مزایا و معایب مرتبط با هر مدخل نیز برای بهره‌برداری بیشتر، آورده شوند.

۶. تمرکز بر کتاب‌ها: در این رابطه تلاش شده است همه کتاب‌های مهم و معتبر در هر رشته مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته و برای هر واژه یا مفهوم بیشترین تعاریف و سایر موارد مرتبط جمع‌آوری شوند. بنابراین فقط کتاب‌ها و نه قالب‌های دیگر نوشتاری (مثلا مقاله) مورد توجه و تاکید قرار خواهند گرفت.

فواید و مزایای دانشنامه علوم ارتباطات

تهیه چنین دانشنامه‌ای در حوزه وسیع علوم انسانی و اجتماعی دارای فواید زیادی است که در مقدمه کتاب به برخی از آنها اشاره شده است:

۱. غنی‌سازی علمی: جمع‌آوری تعاریف مختلف از مفاهیم و واژه‌های علمی خود نوعی «غنی‌سازی علمی» و زمینه‌ای برای «مفهوم‌سازی» و «نظریه‌پردازی»های بعدی به شمار می‌آید.

۲. تبیین ابعاد نظری: ارائه تعاریف علمی و مستند، نوعی از تبیین ابعاد نظری یک حوزه علمی را شامل می‌شود که با فهم و تبیین مفاهیم آن می‌تواند گسترش معنایی و نظری آن حوزه را تعیین نماید.

۳. مستندسازی تعاریف: تعاریف مستند، خود نوعی از مستندسازی تعاریفی است که می‌توان با انتخاب بهترین‌ها یا نزدیک‌ترین آن‌ها با رویکردهای مختلف مورد تاکید قرار داد و ساختارهای بعدی نظری بر مبنای تعاریف مورد قبول‌تر (بر هر محقق) طراحی و ارائه نمود.

۴. مقایسه علمی: با درج تعاریف مختلف از اندیشمندان داخلی و خارجی، نوعی از مقایسه علمی در نگاه به مفاهیم مختلف ایجاد می‌شود که خود در طراحی نظریه‌های بومی می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد.

۵. چهره‌سازی از اندیشمندان داخلی: با ارائه تعاریف مختلف داخلی و خارجی، نوعی از چهره‌سازی فراتر برای اندیشمندان و محققان داخلی کشور در کنار اندیشمندان و محققان خارجی ایجاد می‌شود. در این زمینه عمدتا تلاش می‌شود که تعاریف دانشمندان و محققان داخلی کشور مورد توجه جدی قرار گیرند تا در مطالعات، تحقیقات، درس‌های دانشگاهی و همایش‌ها مورد تاکید بیشتر قرار گرفته و نوعی از چهره‌سازی فراتر برای اندیشمندان داخلی، حتی بیش از اندیشمندان خارجی ایجاد گردد.

۶. بومی‌سازی علمی: در حقیقت یکی از انگیزه‌های مهم در تدوین این واژه‌نامه، همین نگاه نو به طرح نام و دیدگاه اندیشمندان و استادان ایرانی به مفاهیم مختلف است. ما متاسفانه هیچ‌گونه تلاش جدی در طرح نام و دیدگاه‌های این افراد در کنار اندیشمندان خارجی به اندازه کافی نکرده‌ایم. این حرکت شاید بتواند فتح بابی برای یک حرکت وسیع در جهت بومی‌سازی علمی تلقی گردد. حرکتی که نه تنها باید در تعاریف مفاهیم گنجانده شود بلکه در طراحی نظریه‌ها، اندیشه‌ها و دیدگاه‌ها تعقیب شود.

۷. تثبیت علمی تعاریف: این حرکت نه تنها هر تعریف را با یک اندیشمند پیوند می‌دهد، بلکه فراتر از آن، آن را به نام وی تثبیت می‌کند که خود می‌تواند از هرگونه سوءاستفاده بعدی، بویژه در نقل‌قول‌های غیرمستند، جلوگیری و فرآیند تولید علم را ساختمندتر و درست‌تر نماید.

۸. جلوگیری از بی‌اخلاقی علمی: این حرکت همچنین می‌تواند در صورت گسترش آن، از هرگونه بی‌اخلاقی علمی در انتساب تعاریف مختلف به نام خود در حالی که متعلق به دیگری است، جلوگیری نماید که این خود در تزکیه حوزه‌های علمی از هر گونه دستبرد ناروا دور می‌سازد.

۹. منبعی فوری و قابل دسترس: اصولا بسیاری از مقالات علمی- پژوهشی، پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و رساله‌های دکتری نیز کتاب‌های علمی و بطورکلی هر گونه نوشته‌ای که می‌خواهد به عنوان یک کار مستند و علمی ارائه شود نیازمند تعاریف مختلف، نظریات گوناگون، واژه‌ها و مفاهیم کلیدی علوم گوناگون می‌باشد. تعاریف تهیه و تدوین‌شده در این زمینه می‌توانند بهترین منبع مستند و قابل دسترس و فوری برای بهره‌برداری باشند که این حرکت خود می‌تواند در تولید علم به شدت تاثیرگذار باشد.

۱۰. صرفه‌جویی در زمان: اصولا ساده‌سازی دسترسی به مسایل مختلف هر حوزه علمی و امور مرتبط با آن، خود گامی برای جلوگیری از هدر رفتن زمان در جستجوهای بعدی است که می‌تواند در عمق بخشیدن به تحقیقات و مطالعات تاثیرگذار باشد.

۱۱. شناسایی تفاوت دیدگاه‌ها: طرح تعاریف مختلف از اندیشمندان داخلی و خارجی تفاوت دیدگاه، نحوه فهم، فرآیند ادارک‌سازی، رویکرد مفهومی و نظری میان این دو گروه از اندیشمندان را مشخص خواهد کرد که خود می‌تواند مبنایی برای ارزش‌گذاری علمی و مستندسازی‌های بعدی باشد.

۱۲. شناسایی ضعف‌ها و کمبودها: درج تعاریف مختلف برای مفاهیم هر حوزه می‌تواند همان‌گونه که قدرت علمی یک تعریف را مشخص سازد، ضعف‌ها و کمبودهای موجود در تعاریف را نیز مشخص نماید که این خود می‌تواند برای غنی‌سازی بعدی علمی در همان زمینه تاثیرگذار باشد.

۱۳. بومی‌سازی علمی: تهیه چنین دانشنامه‌ای که مستند به تعاریف مختلف برای مفاهیم علمی است، خود حرکتی مهم در جهت «بومی‌سازی علمی» خواهد بود که از اهمیت بسزایی برخوردار می‌باشد.

آینده دانشنامه و حوزه‌های توسعه

دانشنامه دانشنامه علوم ارتباطات شامل حوزه‌های مختلف بوده که به صورت مجموعه‌هایی در رشته‌های خاص تهیه و تدوین خواهد شد. اولین مجموعه از این دانشنامه که تحت عنوان «دانشنامه علوم ارتباطات» خواهد بود شامل ۸ جلد است. بدیهی است مجموعه‌های دیگر مانند «زبان‌شناسی و معناشناسی»، «فرهنگ» و امثالهم در آینده نیز تهیه و منتشر خواهند شد.

حوزه‌هایی که در آینده قرار است این دانشنامه شامل آنها شود عبارتند از: فلسفه، روانشناسی، جامعه‌شناسی، ادبیات، اقتصاد، سیاست، حقوق، عرفان، جغرافیا، روابط بین‌الملل، مطالعات توسعه، هنر، مباحث مختلف اسلامی و قرآنی به تناسب هر موضوع و بسیاری از حوزه‌های علمی دیگر.

یکی از اقداماتی که می‌توان در آینده به آن توجه نمود، ترجمه دانشنامه مزبور به زبان‌های دیگر است که منعکس‌کننده دیدگاه‌های مفهومی و تعاریف مختلف اندیشمندان ایرانی در حوزه‌های علوم انسانی و اجتماعی است. بدیهی است در این صورت تنها موارد مربوط به این اندیشمندان ترجمه خواهند شد. این حرکت خود می‌تواند در معرفی اندیشمندان ایرانی و دیدگاه‌های آنان به جهانیان، مخصوصا جهان اسلام، تاثیرگذار باشد.

همچنین تجدیدنظر و اضافه کردن موارد جدید به هر حوزه مورد مطالعه پس از گذشت مدت زمان مناسب، مثلا هر پنج سال، ضروری است. بدیهی است تعاریف مفهومی جدیدی در هر چند سال در حوزه‌های مختلف مرتبط به وجود خواهند آمد که جمع‌آوری، بررسی، تدوین و اضافه کردن آن‌ها به کتاب‌های مرتبط با آن حوزه ضروری است.

حسن بشیر؛ تدوین‌کننده دانشنامه علوم ارتباطات

حسن بشیر (متولد ۱۳۳۳) از چهره‌های شاخص و پیشکسوتان حوزه ارتباطات و روابط عمومی در ایران است. ایشان با سال‌ها تجربه علمی و اجرایی، آثار ارزشمندی در زمینه‌های مختلف علوم ارتباطات، روابط عمومی، روش تحقیق، مدیریت رسانه و… تالیف و تدوین کرده‌اند.

طرح دانشنامه علوم ارتباطات با رویکرد مستندسازی واژه‌ها و مفاهیم گوناگون، کار بدیعی است که برای اولین بار با انتشار کتاب «واژه‌نامه روش پژوهش در علوم اجتماعی» در سال ۱۳۸۸ آغاز شد و اکنون با دانشنامه علوم ارتباطات ادامه یافته است.

این کتاب مناسب چه کسانی است؟

دانشنامه علوم ارتباطات برای گروه‌های زیر یک منبع ضروری و بی‌نظیر است:

• دانشجویان و اساتید رشته ارتباطات و علوم ارتباطات اجتماعی – برای دسترسی سریع و مستند به تعاریف و مفاهیم پایه و پیشرفته

• پژوهشگران حوزه رسانه و ارتباطات – برای استفاده از تعاریف مستند و معتبر در مقالات و پژوهش‌های خود

• کارشناسان روابط عمومی – برای آشنایی با مفاهیم تخصصی روابط عمومی و به روز کردن دانش خود

• روزنامه‌نگاران و خبرنگاران – برای درک عمیق‌تر مفاهیم روزنامه‌نگاری و اخلاق رسانه‌ای

• مترجمان و نویسندگان حوزه ارتباطات – به عنوان منبعی معتبر برای یافتن معادل‌های دقیق فارسی و انگلیسی

• دانشجویان دکتری و کارشناسی ارشد – برای استفاده در نگارش پایان‌نامه و رساله و استناد به تعاریف معتبر

• مدیران رسانه و سازمان‌های ارتباطی – برای آشنایی با مبانی نظری و مفاهیم کلیدی مدیریت ارتباطات

• تمامی علاقه‌مندان به علوم ارتباطات – به عنوان یک منبع جامع و دائره‌المعارفی

جمع‌بندی دانشنامه علوم ارتباطات

دانشنامه علوم ارتباطات در ۸ جلد، یک اثر مرجع بی‌نظیر در حوزه علوم ارتباطات است که با رویکردی نوآورانه و بومی‌ساز، تعاریف مستند و معتبری از مفاهیم کلیدی این حوزه ارائه می‌دهد.

حسن بشیر، تدوین‌کننده این دانشنامه، با سال‌ها تجربه و تخصص، شیوه‌ای نظام‌مند و دقیق را برای گردآوری تعاریف به کار گرفته و با تأکید ویژه بر دیدگاه‌های اندیشمندان ایرانی، گامی بلند در جهت بومی‌سازی علوم ارتباطات و معرفی چهره‌های علمی کشور برداشته است.

این دانشنامه با پوشش ۸ حوزه تخصصی (ارتباطات، روابط عمومی، ارتباطات بین‌الملل، ارتباطات میان‌فرهنگی، مطالعات رسانه، تبلیغات و افکار عمومی، روزنامه‌نگاری و روابط عمومی آنلاین)، یک جعبه ابزار کامل برای دانشجویان، اساتید، پژوهشگران، کارشناسان و همه علاقه‌مندان به علوم ارتباطات است.

امید است که این اقدام، گامی بلند در جهت «بومی‌سازی علمی»، «معرفی اندیشمندان داخلی»، «مفهوم‌شناسی» و «نظریه‌پردازی» در جهت استخراج و معرفی «مفاهیم بنیادین در علوم انسانی و اجتماعی» باشد.