«به تکلم، به خموشی، به تبسم، به نگاه میتوان برد به هر شیوه دل آسان از من.» این شعر کلیم کاشانی، قرنها پیش از آنکه آلبرت مهرابیان در اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی درباره ترکیب و درصد کلام و غیرکلام در ارتباطات میان مردم سخن بگوید، سروده شده است. این همصدایی شاعرانه با یافتههای علمیِ قرنها بعد، نشان میدهد که انسان همیشه میدانسته است که پیام، فقط در کلمات خلاصه نمیشود.
کتاب ارتباطات غیرکلامی نوشته علی محمد بیدارمغز، با تلاش برای پوشش تمام ابعاد این حوزه گسترده، بیش از آنکه یک کتاب صرفاً ترجمهای باشد، حاصل سالها تجربه عملی و مطالعات میدانی نویسنده در میان فرهنگهای مختلف است. نویسنده با فروتنی یادآور میشود که این اثر حاصل حدود ربع قرن کار و زندگی در میان ملل متعدد دنیا و مطالعات تطبیقی مستمر است.
هدف این کتاب، پر کردن خلأ موجود در منابع فارسی در زمینه «ارتباطات غیرکلامی» بهطور عام و «زبان بدن» بهطور خاص است. نویسنده با اتکا بر اصول آموزش تشریفات کاربردی بینالمللی، آداب و ترتیبات مرتبط با هر مقوله از جمله حریمهای اجتماعی، زبان بدن و کاربرد احساسات را بر این مجموعه افزوده است.
نویسنده در نخستین گام، زمینههای تاریخی و نظری ارتباطات غیرکلامی را بررسی میکند. این فصل به عنوان دروازه ورود به مباحث تخصصی، خواننده را با مفاهیم پایهای و نظریهپردازان کلیدی این حوزه آشنا میسازد.
بشر هزاران سال بود که از اشارات صورت و حرکات بدن برای انتقال مقاصد خود استفاده میکرد، حتی قبل از آنکه صندوقچه صدای او در گلو و زبانش برای تولید صوت به کار آید. اما آنچه در دهههای اخیر بحثانگیز شد، میزان و درصد نقش کلام و غیرکلام در انتقال مقصود پیام بود که آلبرت مهرابیان مطرح کرد: کلمات فقط ۷ درصد، آهنگ صدا ۳۸ درصد و اشارات صورت و حالات و اداهای بدن ۵۵ درصد از پیام را تشکیل میدهند.
این ارقام مبین آن بود که انسان ناطق، هنوز هم مانند پیشینیان صامت خود، بیش از کلام از اشارات و حرکات استفاده میکند. جالبتر آنکه مهرابیان و سایر محققان مدعی واقعیتی چالشبرانگیز بودند: میتوان صحت و سقم کلام را با اسباب ارتباطی غیرکلامی سنجید و محک زد. زیرا هنگام ارتباط و انتقال پیام، این اشارات صورت و حرکات بدن هستند که حقیقت را بیان میکنند و اگر بین کلام و غیرکلام تناقض مشاهده شود، بنا را باید بر صحت غیرکلام نهاد.
پس از آن، محققان دیگر به توسعه و گسترش مبانی و منابع ارتباطات غیرکلامی پرداختند. در این میان، زبان بدن به عنوان مهمترین مبحث ارتباطات غیرکلامی مطرح شد و مقالات فراوان و کتب متعددی درباره آن به چاپ رسید.
انسانها در تعاملات روزمره خود، حریمهای مشخصی را رعایت میکنند که شناخت آنها برای هر متخصص ارتباطات ضروری است. این فصل از کتاب به دستهبندی انواع حریمها، آداب و قواعد حاکم بر آنها و تفاوتهای فرهنگی در این زمینه میپردازد.
نویسنده با اشاره به تحقیقات ادوارد هال، انسانشناس برجسته، چهار نوع حریم اصلی را معرفی میکند: حریم صمیمی (تا ۴۵ سانتیمتر)، حریم شخصی (۴۵ تا ۱۲۰ سانتیمتر)، حریم اجتماعی (۱۲۰ تا ۳۶۰ سانتیمتر) و حریم عمومی (بیش از ۳۶۰ سانتیمتر). هر یک از این حریمها کاربردهای خاص خود را دارند و رعایت نکردن آنها میتواند پیامهای نادرستی را به مخاطب منتقل کند.
از منظر دین مبین اسلام نیز این موضوع جایگاه ویژهای دارد و نویسنده با استناد به آیات و روایات، دیدگاه اسلام را درباره حریمهای اجتماعی تشریح میکند. همچنین به سطوح مختلف تماس اجتماعی (از تماس رسمی تا صمیمی) و آداب هر یک اشاره میشود.
چشمها، آیینههای روح هستند. این عبارت کلیشهای، حقیقتی علمی دارد. این فصل از کتاب به بررسی دقیق نقش نگاه در ارتباطات غیرکلامی میپردازد.
نویسنده نشان میدهد که چگونه طول مدت نگاه، جهت نگاه و نوع نگاه (مستقیم، غیرمستقیم، خیره و…) مفاهیم متفاوتی را در فرهنگهای مختلف منتقل میکند. در برخی فرهنگها، نگاه مستقیم و طولانی نشانه صداقت و اعتماد به نفس است، در حالی که در برخی دیگر، میتواند نشانه بیاحترامی و پرخاشگری تلقی شود.
مردمک چشم نیز بدون آنکه ما متوجه باشیم، در مواجهه با خبر خوش و رؤیت چیز زیبا و جذاب، بازتر میشود و به اصطلاح برق میزند. این واکنش ناخودآگاه، یکی از صادقانهترین نشانههای علاقه و هیجان است.
در این فصل همچنین به مقوله «زمان» به عنوان یکی از عوامل ارتباطات غیرکلامی پرداخته شده است. نحوه استفاده از زمان، میزان تأخیر در پاسخگویی و اولویتبندی زمانی، همه پیامهایی درباره قدرت، احترام و علاقه فرد به مخاطب منتقل میکند.
این فصل، مفصلترین و کاربردیترین بخش کتاب است. نویسنده در اینجا به تحلیل تکتک حرکات و اشارات بدن میپردازد و مفاهیم پشت هر یک را تشریح میکند.
انواع نگاهها و تعابیر آنها در فرهنگهای مختلف، گفتگو با چشمان بسته و نگاه سر بالا، مزیت و مضار نگاه مستقیم، از جمله مباحث مطرح شده در این بخش است. حالات صورت نیز نقش تعیینکنندهای در انتقال احساسات دارند. شش احساس اصلی (خوشحالی، غم، ترس، خشم، تعجب و تنفر) تقریباً در همه فرهنگها به یک شکل با حالات صورت表达 میشوند.
کف دستها و نحوه دست دادن، از مهمترین نشانههای نیت و شخصیت فرد هستند. نویسنده در این فصل به تفصیل به انواع دست دادن (دست دادن محکم و مطمئن، دست دادن شل و بیحال، دست دادن دو دستی و…) و مفاهیم هر یک میپردازد. کیفیت و آداب دست دادن در آیین بینالمللی نیز از مباحث ارزشمند این بخش است.
حرکات انگشتان، مالش دو دست به یکدیگر، قفل کردن انگشتان، گرفتن دست و مچ و بازو با دست دیگر، نمایش شست و سایر انگشتان، همه معانی خاص خود را دارند که نویسنده با مثالهای عینی آنها را توضیح میدهد.
گارد دستی و پایی، وارونه روی صندلی نشستن، پرزگیری خیالی، حالت دست پشت سر و پا روی پا، حالات تهاجمی و شروع به اقدام، و حتی حرکات افراد عینکی و سیگاری، همه و همه معانی خاصی دارند که در این فصل به آنها پرداخته شده است.
نویسنده همچنین به مفهوم «قرینهسازی رفتاری» اشاره میکند؛ پدیدهای که در آن افراد ناخودآگاه حرکات طرف مقابل خود را تقلید میکنند. این پدیده معمولاً نشانه همدلی و ارتباط عاطفی عمیق است.
این فصل به طور تخصصی به «ژستها» (Gestures) یعنی حرکات معنیدار بدن میپردازد. در اینجا، تاریخچه و دامنه اداها و ژستها، تعریف دقیق ژست و علم مطالعه آن (علم الاطوار) تشریح میشود.
اداهایی که با کمک یک دست و انگشتان انجام میشوند، ژستهایی که با کمک دو دست و انگشتان انجام میشوند، علایمی که با ترکیب دست و بدن انجام میشوند، ژستهای باز و اداهای بسته، همه در این فصل دستهبندی و تفسیر شدهاند.
یکی از جذابترین بخشهای این فصل، بررسی تطبیقی ژستها در شرق و غرب عالم است. نویسنده با بهرهگیری از تجربیات بینالمللی خود، نشان میدهد که چگونه یک ژست در فرهنگ ژاپنی معنایی کاملاً متفاوت با معنای همان ژست در فرهنگ آمریکایی دارد. این بخش برای دیپلماتها، مدیران شرکتهای بینالمللی و کسانی که با فرهنگهای دیگر سروکار دارند، ضروری است.
یکی از نوآوریهای این کتاب در مقایسه با سایر آثار مشابه، توجه ویژه به نقش «صدا» در ارتباطات غیرکلامی است. نویسنده به درستی یادآوری میشود که در بسیاری از کتب زبان بدن، موضوع و نقش صدا مطرح نیست، حال آنکه در تقسیمبندی مهرابیان، آهنگ صدا ۳۸ درصد از پیام را منتقل میکند.
در این فصل، مفاهیمی چون تکیه، آهنگ صدا، طنین، سرعت سخن گفتن و مکثها بررسی میشوند. هر یک از این ویژگیها میتوانند معنای یک جمله را به کلی تغییر دهند. جمله ساده «من شما را دوست دارم» با آهنگهای مختلف میتواند ابراز عشق واقعی، کنایه، تردید یا حتی طعنه باشد.
نویسنده همچنین به رابطه میان صدا و احساسات میپردازد و نشان میدهد که چگونه احساسات درونی بر کیفیت و تن صدای ما تأثیر میگذارند. این بخش از کتاب با استناد به آیات قرآن کریم و سیره معصومین (ع) نیز غنی شده است.
آخرین فصل کتاب به موضوعی اختصاص دارد که در عصر جهانی شدن اهمیت حیاتی یافته است: توانایی برقراری ارتباط مؤثر با فرهنگهای مختلف. نویسنده نشان میدهد که هر ملتی به مقتضای ضروریات فرهنگ خود، ژستها و آداب متفاوتی دارد.
آگاهی از این تفاوتهای فرهنگی نه تنها از سوءتفاهمهای جدی جلوگیری میکند، بلکه میتواند به عنوان یک مزیت رقابتی در مذاکرات بینالمللی عمل کند. این فصل برای دیپلماتها، مدیران ارشد شرکتهای بینالمللی و کسانی که به سفر خارج میروند یا در داخل کشور میزبان خارجیان هستند، اهمیت فراوان دارد.
کتاب ارتباطات غیرکلامی علی محمد بیدارمغز، فراتر از یک کتاب درسی یا مرجع نظری، یک راهنمای عملی برای زندگی در دنیای امروز است. این کتاب به خواننده میآموزد که چگونه با افزایش سواد غیرکلامی خود، روابط مؤثرتری برقرار کند، مقاصد دیگران را بهتر درک کند و پیامهای خود را با تأثیرگذاری بیشتری منتقل نماید.
مهارت در این رشته به شما کمک خواهد کرد تا از سیل اطلاعاتی که با اشارات و حرکات صورت و بدن دریافت میکنید، مقصود طرف مخاطب را بهتر دریابید، بفهمید دیگران موقع شنیدن و حرف زدن چه احساسی دارند و مهمتر از همه، خود چگونه کلام خود را در لفافه احساسات بپیچید و با بهترین یا مطلوبترین اشارات چهره و حرکات بدن ارسال کنید.
| عنوان کامل | ارتباطات غیرکلامی |
|---|---|
| نویسنده | علی محمد بیدارمغز |
| ناشر | انتشارات کارگزار روابط عمومی |
| سال انتشار | ۱۳۹۳ |
| تعداد صفحات | ۱۷۶ |
| شابک | ۹۷۸-۶۰۰-۵۳۷۴-۳۴-۶ |
| موضوع | ارتباطات غیرکلامی – زبان بدن |
| نوع جلد | شومیز |
کلیه حقوق این سایت برای “فیوچرمدیا” محفوظ می باشد