کتاب مقررات روابط عمومی/ نویسنده مهدی باقریان/ انتشارات کارگزار روابط عمومی

یک معمای حقوقی به نام روابط عمومی

این را بارها شنیده‌ایم: «روابط عمومی یعنی سیمای سازمان». اما سوال اینجاست: اگر روابط عمومی سیمای سازمان است، چه قوانینی این سیمای را تعریف می‌کند؟ اگر سازمانی قانون را زیر پا بگذارد، روابط عمومی چه مسئولیتی دارد؟ و اگر خبرنگاری از روابط عمومی اطلاعاتی را درخواست کند، بر اساس کدام قانون باید پاسخ دهد؟

این پرسش‌ها و ده‌ها پرسش مشابه، سال‌هاست که بی‌پاسخ مانده است. نه به این دلیل که پاسخ وجود ندارد، بلکه به این دلیل که پاسخ‌ها در لابه‌لای بخشنامه‌ها، آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های پراکنده گم شده‌اند.

کتاب مقررات روابط عمومی (تا پایان خرداد ۱۳۹۶) نوشته مهدی باقریان، دقیقاً برای حل همین مشکل تدوین شده است. این کتاب که توسط انتشارات کارگزار روابط عمومی منتشر شده، در ۱۹۲ صفحه و با شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۳۷۴-۵۸-۲، تلاش می‌کند تا تمام مقررات حاکم بر روابط عمومی را در یک جا جمع‌آوری کند.

هدف کتاب  مقررات روابط عمومی ساده اما حیاتی است: شناساندن بخشنامه‌ها، آیین‌نامه‌ها، دستورالعمل‌ها و به طور کلی مقررات و قوانین روابط عمومی به کارگزاران این حوزه. اما کتاب فقط به جمع‌آوری قوانین بسنده نکرده است. آن‌چه این اثر را از یک مجموعه قانون خشک و بی‌روح جدا می‌کند، پرسش‌هایی است که در مقدمه آن مطرح شده است.

چرا بعضی از قوانین روابط عمومی اجرا می‌شوند و بعضی دیگر نه؟ چرا بسیاری از مقررات روابط عمومی الزام‌آور نبوده‌اند؟ چرا بعد از مدتی به فراموشی سپرده می‌شوند؟

نویسنده در پاسخ به این پرسش‌ها، به چهار عامل اصلی اشاره می‌کند:

• نگرش منفی مدیران ارشد اجرایی به روابط عمومی

• سلطه مدیریت سلیقه‌ای بر تصمیمات سازمانی

• حضیض (پایین بودن) جایگاه روابط عمومی در ساختار سازمان

• به رسمیت نشناختن روابط عمومی به عنوان یک علم و اهمیت نقش آن در معادلات سازمانی و اجتماعی

البته عدم جدیت دولت و به تبع آن عدم نظارت و ضمانت اجرایی یا الزام‌آور نبودن مقررات وضع شده نیز یکی دیگر از عوامل کلیدی است.

این کتاب در سه بخش تدوین شده است: قانون و روابط عمومی، مقررات عمومی روابط عمومی و مقررات تخصصی روابط عمومی. هر بخش به جنبه‌ای از قوانین حاکم بر فعالیت‌های روابط عمومی می‌پردازد.

بخش اول: قانون و روابط عمومی

روابط عمومی در چه چارچوب قانونی فعالیت می‌کند؟ پاسخ این پرسش در بخش اول کتاب مقررات روابط عمومی داده می‌شود. نویسنده در این بخش، جوانب حقوقی روابط عمومی را در چند حوزه کلیدی بررسی کرده است:

اصول قانون اساسی: چه اصولی از قانون اساسی به طور مستقیم یا غیرمستقیم بر فعالیت روابط عمومی تأثیر دارند؟ حق دسترسی به اطلاعات، آزادی بیان، حق انتقاد و نظارت عمومی، همه در اصول قانون اساسی پیش‌بینی شده‌اند و روابط عمومی باید در چارچوب آنها عمل کند.

جایگاه وسایل ارتباط جمعی در قانون اساسی: رسانه‌ها در قانون اساسی ایران چه جایگاهی دارند؟ روابط عمومی به عنوان یک رسانه سازمانی، از چه حقوقی برخوردار است و چه محدودیت‌هایی پیش رو دارد؟

حقوق رسانه‌ها در برنامه‌های توسعه: قوانین برنامه توسعه (اول، دوم، سوم، چهارم، پنجم و ششم) چه تضمین‌هایی برای رسانه‌ها و روابط عمومی پیش‌بینی کرده‌اند؟ این بخش نشان می‌دهد که قانونگذار تا چه حد به نقش ارتباطات در توسعه کشور توجه داشته است.

جایگاه اطلاع‌رسانی در اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی: اصل ۴۴ قانون اساسی به خصوصی‌سازی اقتصاد اشاره دارد. اما اجرای این سیاست بدون اطلاع‌رسانی شفاف امکان‌پذیر نیست. روابط عمومی در این فرآیند چه وظیفه‌ای بر عهده دارد؟

بخش دوم: مقررات عمومی روابط عمومی

بخش دوم کتاب مقررات روابط عمومی به مقررات عمومی حاکم بر فعالیت روابط عمومی می‌پردازد. «عمومی» به این معنا که این مقررات برای تمام سازمان‌ها (دولتی، خصوصی، تعاونی) کاربرد دارد.

در این بخش، خواننده با موارد زیر آشنا می‌شود:

• آیین‌نامه نحوه فعالیت، وظایف و اختیارات روابط عمومی دستگاه‌های اجرایی

• ضوابط فعالیت پایگاه‌های اطلاع‌رسانی دستگاه‌های اجرایی

• قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات (یکی از مهم‌ترین قوانین در حوزه روابط عمومی)

• منشور حقوق شهروندی و تکالیف روابط عمومی در قبال شهروندان

• قوانین مطبوعات و جرایم رایانه‌ای

• مصوبات شورای عالی اداری در مورد ساختار و تشکیلات روابط عمومی

بخش سوم: مقررات تخصصی روابط عمومی

اگر بخش دوم به قوانینی اختصاص داشت که برای همه سازمان‌ها کاربرد دارد، بخش سوم به سراغ قوانینی می‌رود که تخصصی‌تر هستند و شاید هر سازمانی با آنها مواجه نشود.

در این بخش از کتاب مقررات روابط عمومی، مقررات مربوط به حوزه‌های زیر جمع‌آوری شده است:

• نحوه ثبت و انتشار اخبار و گزارش‌ها در رسانه‌های جمعی

• ضوابط تولید و نشر محتوای صوتی و تصویری

• قوانین مربوط به برگزاری همایش‌ها، جشنواره‌ها و رویدادهای سازمانی

• مقررات مربوط به تبلیغات محیطی و شهری

• قوانین مرتبط با تشریفات و امور بین‌الملل

چرا بعضی قوانین اجرا نمی‌شوند؟

کتاب مقررات روابط عمومی فقط به جمع‌آوری قوانین بسنده نمی‌کند. در مقدمه، نویسنده به تحلیل دلایل عدم اجرای بسیاری از قوانین روابط عمومی می‌پردازد. این تحلیل اگرچه مختصر است، اما بسیار روشنگرانه.

نویسنده معتقد است نگرش منفی مدیران ارشد اجرایی به روابط عمومی، سلطه مدیریت سلیقه‌ای بر تصمیمات سازمانی، حضیض جایگاه روابط عمومی در ساختار سازمان و به رسمیت نشناختن روابط عمومی به عنوان یک علم و اهمیت نقش آن در معادلات سازمانی و اجتماعی، چهار عامل اصلی هستند.

این عوامل به اضافه تأثیرات منطقی بخشنامه‌ها که نشأت گرفته از نگرش‌ها و برداشت‌های فردی و سلیقه‌ای افراد است، بر اجرای قوانین تأثیر گذاشته‌اند. عدم جدیت دولت و به تبع آن عدم نظارت و ضمانت اجرایی نیز یکی دیگر از عوامل کلیدی است.

به عبارت ساده‌تر: قانون خوب داریم، اما اراده اجرایی نداریم. و تا وقتی اراده اجرایی نباشد، بهترین قوانین هم فقط روی کاغذ خواهند ماند.

این نگاه انتقادی، کتاب را از یک مجموعه قانون خشک فراتر می‌برد و آن را به متنی تبدیل می‌کند که خواننده را به فکر فرو می‌برد.

ویژگی‌های منحصر به فرد کتاب

کتاب مقررات روابط عمومی از چند جهت با سایر منابع مشابه تفاوت دارد:

جامعیت: تا پایان خرداد ۱۳۹۶، تمام مقررات مرتبط با روابط عمومی در این کتاب جمع‌آوری شده است. خواننده برای یافتن یک قانون خاص، نیازی به جستجو در چندین منبع مختلف ندارد.

روزآمدی: کتاب تا سال ۱۳۹۶ به‌روز است و آخرین تغییرات و اصلاحات قانونی را در بر می‌گیرد.

ساختار منظم: تقسیم‌بندی کتاب به سه بخش (قانون و روابط عمومی، مقررات عمومی، مقررات تخصصی) و فهرست‌بندی دقیق، جستجو را بسیار آسان کرده است.

نگاه تحلیلی: فراتر از جمع‌آوری قوانین، نویسنده به تحلیل دلایل عدم اجرای قوانین نیز پرداخته است.

کاربردی بودن: این کتاب فقط برای پژوهشگران و دانشجویان مفید نیست. مدیران و کارشناسان روابط عمومی می‌توانند از آن به عنوان یک ابزار روزمره برای اطلاع از چارچوب قانونی فعالیت‌های خود استفاده کنند.

کتاب مقررات روابط عمومی برای چه کسانی مناسب است؟

مدیران و کارشناسان روابط عمومی: این گروه مخاطب اصلی کتاب هستند. آگاهی از قوانین و مقررات، یک ضرورت حرفه‌ای برای آن‌هاست.

دانشجویان رشته‌های حقوق، مدیریت و ارتباطات: درس «قوانین و مقررات رسانه‌ای» یا «حقوق ارتباطات» در بسیاری از دانشگاه‌ها تدریس می‌شود و این کتاب می‌تواند به عنوان یک منبع کمک درسی مفید باشد.

مشاوران و وکلای حوزه رسانه و ارتباطات: آگاهی از قوانین حاکم بر روابط عمومی، برای مشاورانی که با سازمان‌ها همکاری می‌کنند، ضروری است.

مدیران ارشد سازمان‌ها: این کتاب به مدیران ارشد نشان می‌دهد که روابط عمومی چه محدودیت‌ها و فرصت‌های قانونی پیش رو دارد و چگونه می‌توانند از آن به درستی استفاده کنند.

پژوهشگران: برای هر پژوهشی در حوزه روابط عمومی و قانون، این کتاب یک منبع دست اول و ضروری است.

فعالان رسانه و خبرنگاران: خبرنگارانی که با روابط عمومی سازمان‌ها سروکار دارند، با مطالعه این کتاب می‌توانند بدانند از روابط عمومی چه اطلاعاتی می‌توانند مطالبه کنند و بر چه اساسی.

یک نکته مهم: قوانین تا چه زمانی معتبرند؟

کتاب مقررات روابط عمومی تا پایان خرداد ۱۳۹۶ را پوشش می‌دهد. بدیهی است که پس از این تاریخ، قوانین و مقررات جدیدی وضع شده یا قوانین قبلی اصلاح شده‌اند. بنابراین خوانندگان باید توجه داشته باشند که کتاب یک «گزارش لحظه‌ای» از وضعیت قوانین تا یک مقطع مشخص است و برای اطلاع از آخرین تغییرات، باید منابع دیگر را نیز بررسی کنند.

با این حال، بیشتر قوانین اساسی و ساختاری (مانند قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات، اصول قانون اساسی، آیین‌نامه وظایف روابط عمومی دستگاه‌های اجرایی) همچنان معتبر و قابل استناد هستند.

کتاب مقررات روابط عمومی را انتشارات کارگزار روابط عمومی منتشر کرده است. مرکز پخش: ستارخان – نبش باقرخان – پ۱۳۱ – واحد۴. تلفن پخش: ۰۹۱۲۱۹۳۸۴۱۹ – ۶۶۹۴۳۶۷۰.

جمع بندی: چرا هر مدیر روابط عمومی باید این کتاب را داشته باشد؟

کتاب مقررات روابط عمومی (تا پایان خرداد ۱۳۹۶) یک کتاب مرجع است، نه یک کتاب معمولی. کتابی که هر مدیری، هر کارشناسی، هر دانشجویی که با روابط عمومی سروکار دارد، باید آن را در کتابخانه خود داشته باشد. نه برای اینکه یک بار بخواند و بگذارد کنار، بلکه برای اینکه هر زمان به یک قانون یا بخشنامه نیاز پیدا کرد، سریع به آن مراجعه کند.

مهدی باقریان با تدوین این کتاب، کار بزرگی کرده است. او نشان داده که «دسترسی به اطلاعات» فقط یک شعار نیست، بلکه وقتی جمع‌آوری قوانین و مقررات در قالب یک کتاب منظم و کاربردی ارائه شود، معنا پیدا می‌کند.

این کتاب را از دست ندهید.

مشخصات فنی کتاب مقررات روابط عمومی