|
کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی تالیف مریم مدیری و حمیدرضا مدیری با ویراستاری زهرا بابازادهگان، یک منبع ارزشمند و کاربردی در حوزه سواد رسانهای و مقابله با پدیده شوم اخبار جعلی است. این اثر که توسط انتشارات کارگزار روابط عمومی منتشر شده، در ۱۳۲ صفحه به بررسی ابعاد مختلف اطلاعات نادرست، تفاوت آن با اخبار جعلی، ریشههای تاریخی این پدیده و راهکارهای عملی برای مقابله با آن میپردازد.
در چند سال گذشته، اخبار جعلی و اطلاعات نادرست به سبب رشد فناوریهای جدید ارتباطی مانند شبکههای اجتماعی و موتورهای جستجو، شیوع بیشتری پیدا کرده و موجب گسترش بیشتر خبرنگاری زرد و تضعیف پوشش رسانهای جدی شدهاند.
حتی به طور گستردهتر، برخی از افراد به ویژه دونالد ترامپ، رئیسجمهور سابق ایالات متحده در خیلی زمینهها، معنای «اخبار جعلی» را گستردهتر کرده و آن را در دستور کار بینالمللی قرار دادهاند.
اطلاعات غلط و دستکاریشده بیشتر به صورت محتوای متنی، تصویری یا گرافیکی با هدف گمراهی، کسب درآمد، منافع سیاسی، انگیزههای اجتماعی و سرگرمی (در قالب طنز) منتشر میشوند و از عنوانهای فریبکارانه برای جلب مخاطبان بیشتر بهره میگیرند.
یکی از مهمترین مباحثی که در کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی به آن پرداخته شده، تفاوت بنیادین بین دو مفهوم «اطلاعات غلط» و «اخبار جعلی» است.
اطلاعات غلط (Misinformation) به اطلاعاتی گفته میشود که نادرست است، اما فرد منتشرکننده از نادرست بودن آن آگاه نیست. این نوع اطلاعات معمولاً بدون قصد قبلی برای آسیبزدن منتشر میشوند و منشأ آنها میتواند اشتباه، سهلانگاری یا باور نادرست باشد.
اما اخبار جعلی (Fake News) یا اطلاعات گمراهکننده (Disinformation) اطلاعاتی هستند که عمداً و با آگاهی کامل از نادرست بودن آنها، با هدف گمراهسازی، کسب درآمد یا منافع سیاسی تولید و منتشر میشوند .
کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی با دقت بالایی انواع مختلف اطلاعات غلط را معرفی میکند:
۱. تلهکلیک (Clickbait)
عنوانهای اغواکننده و اغراقآمیز که تنها هدفشان جلب توجه و کلیک کاربران است، بدون اینکه محتوای داخلی ارزشی داشته باشد .
۲. تبلیغات دروغ
محتوای تبلیغاتی که وانمود میکند خبر واقعی است، اما در حقیقت برای فروش کالا یا خدمات طراحی شده است.
۳. شوخی و طنز
محتوایی که قرار است طنز باشد، اما بسیاری از افراد آن را جدی گرفته و به اشتراک میگذارند.
۴. روزنامهنگاری غیرقابل اعتماد
رسانههایی که بدون رعایت اصول حرفهای خبرنگاری، محتوای تأییدنشده منتشر میکنند.
۵. عنوانهای گمراهکننده
تیترهایی که با محتوای اصلی همخوانی ندارند و برداشت اولیه غلطی به خواننده منتقل میکنند .
۶. اخبار مغرضانه و جانبدارانه
محتوایی که با حذف یا برجستهسازی بخشهایی از واقعیت، یک سوی ماجرا را به گونهای غیرمنصفانه به تصویر میکشد.
نویسندگان در کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی هشت هدف اصلی از تولید اخبار جعلی را معرفی میکنند :
۱. اخبار نادرست مرتبط با سیاست: برای تأثیر بر انتخابات یا افکار عمومی
۲. اخبار نادرست مرتبط با مذهب: برای ایجاد تفرقه و بیاعتمادی
۳. اخبار نادرست درباره افراد مهم یا مشهور: برای تخریب چهره یا جذب مخاطب
۴. اخبار نادرست درباره فروش کالا یا خدمات: با اهداف اقتصادی
۵. اخبار نادرست مبتنی بر انتشار ترس: برای کنترل رفتار جمعی
۶. اخبار نادرست مرتبط با نژادپرستی: برای دامن زدن به اختلافات قومی
۷. اخبار نادرست مبتنی بر افسانه و نظریههای توطئه: برای توجیه باورهای غیرمنطقی
۸. اخبار جعلی بر مبنای شوکی: اغلب با هدف سرگرمی اما با پیامدهای واقعی
کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی شش راهکار عملی برای تشخیص اخبار جعلی ارائه میدهد:
۱. ذهنیتی انتقادی ایجاد کنید
همیشه با شک سالم به اخبار نگاه کنید. سوال بپرسید و هیچ خبری را بدون بررسی نپذیرید .
۲. منبع را بررسی کنید
آیا وبسایت یا رسانهای که خبر را منتشر کرده معتبر است؟ سابقه آن را چک کنید. گاهی اوقات وبسایتهای فیک نیوز در آدرس صفحات از کلماتی با املای عجیب استفاده میکنند .
۳. به دنبال دیگر روایتگران داستان باشید
آیا رسانههای معتبر دیگر هم همین خبر را منتقل کردهاند؟ اگر نه، محتاط باشید.
۴. شواهد را ارزیابی کنید
خبر مستند است؟ منبع معتبری دارد یا صرفاً به «یک منبع آگاه» اشاره شده است؟
۵. به عکسها استناد نکنید
عکسها به راحتی دستکاری میشوند یا ممکن است مربوط به رویداد دیگری باشند.
۶. «درست بودن» آن را با منطق خود بررسی کنید
آیا این خبر از نظر منطقی قابل باور است؟ اگر خیلی اغراقآمیز به نظر میرسد، احتمالاً جعلی است.
یکی از جذابترین بخشهای کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی مرور تاریخی این پدیده است. شاید فکر کنید اخبار جعلی پدیدهای جدید و مربوط به اینترنت است، اما حقیقت این است که بشر از هزاران سال پیش با این معضل دست و پنجه نرم میکند .
دوران باستان: نمونههایی از شایعهپراکنی در یونان و روم باستان برای تضعیف رقبای سیاسی.
دوران قرون وسطی: اطلاعات غلط مذهبی و سیاسی، از جمله اتهامات نادرست به گروههای مختلف.
دوران مدرن نخستین: ظهور چاپ و گسترش اخبار جعلی. در سال ۱۶۹۳، چاپگری در انگلستان به اتهام خیانت به دلیل انتشار مطالبی برای تحریک مردم به شورش علیه پادشاه اعدام شد .
قرن نوزدهم: روزنامهنگاری زرد با رقابت جوزف پولیتزر و ویلیام هرست. این رسانهها با انتشار شایعات و اغراق، نقش مهمی در ورود آمریکا به جنگ اسپانیا-آمریکا در سال ۱۸۹۸ ایفا کردند .
قرن بیستم: نقش رسانههای جمعی در جنگهای روانی. پخش رادیویی «جنگ دنیاها» در سال ۱۹۳۸ باعث وحشت گسترده در آمریکا شد .
قرن ۲۱: انفجار اطلاعات نادرست در عصر اینترنت و شبکههای اجتماعی.
در عصر دیجیتال، خبر جعلی میتواند در کمتر از چند ساعت کل جهان را بپیماید. کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی به تفصیل بررسی میکند که چگونه وبسایتهای جعلی، باتهای رسانههای اجتماعی و ترولهای اینترنتی نقش اصلی را در همهگیری اخبار نادرست ایفا میکنند .
باتهای رسانههای اجتماعی حسابهای خودکاری هستند که با سرعت فوقالعاده بالا، محتوای جعلی را بازنشر میکنند و توهم محبوبیت یک خبر را ایجاد میکنند. این باتها میتوانند حسابهای جعلی ایجاد کرده و برای خود دنبالکننده و اعتبار به دست آورند .
ترولهای اینترنتی نیز افرادی واقعی هستند که با اهداف سیاسی، اقتصادی یا صرفاً برای تخریب، به تولید و انتشار اطلاعات نادرست میپردازند. گاهی اوقات به صورت سازمانیافته و با حمایت مالی عمل میکنند .
بحران کرونا نه فقط یک معضل بهداشتی، بلکه میدانی برای گسترش بیسابقه اخبار جعلی بود. از معجونهای تقلبی درمانی گرفته تا نظریههای توطئه درباره منشاء ویروس، کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی نشان میدهد که چگونه اطلاعات نادرست سلامتی میتواند تلفات واقعی ایجاد کند.
یکی از ماندگارترین شایعهها در این دوران، ارتباط نادرست بین فناوری ۵G و شیوع ویروس کرونا بود. این ادعاها کاملاً نادرست بودند اما به طور گسترده در فضای مجازی منتشر میشدند .
نویسندگان تأکید میکنند که بیاعتمادی به نهادهای علمی، بیگانههراسی، ترس و مخفیکاری از مهمترین عواملی بودند که باعث باورپذیری این شایعات شدند.
بخش پایانی و شاید مهمترین بخش کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی به راهکارهای عملی برای مبارزه با اخبار جعلی اختصاص دارد.
۱. آموزش سواد رسانهای
قویترین سلاح در برابر اخبار جعلی، آموزش است. کتاب تأکید میکند که مدارس، دانشگاهها و خانوادهها باید مهارتهای تفکر انتقادی و پرسشگری را از دوران کودکی آموزش دهند. سواد رسانهای به توانایی دسترسی، تحلیل، ارزیابی و انتقال اطلاعات و پیامهای رسانهای گفته میشود .
۲. تمرکز بر گزارشگری و خبرنگاری در محل
هرچه گزارشهای دست اول و مستند بیشتر باشد، فضای کمتری برای شایعه باقی میماند.
۳. راستیآزمایی (Fact-Checking)
راهاندازی مؤسسات مستقل راستیآزمایی و حمایت از آنها یکی از کلیدیترین راهکارهاست. کتاب مثالهای موفقی از کرواسی، زیمبابوه و سایر کشورها ارائه میدهد.
۴. تقویت همکاری جهانی
اخبار جعلی مرز نمیشناسد. همکاری بینالمللی میان رسانهها و پلتفرمهای اجتماعی ضروری است.
۵. ایجاد و تقویت اعتماد همگانی به نهادها و منابع خبری
دروغ در فضای خالی رشد میکند. هرچه مردم به رسانههای معتبر اعتماد بیشتری داشته باشند، کمتر فریب اخبار جعلی را میخورند.
۶. ایجاد و تقویت امنیت معرفتی و شناختی
جامعهای که توانایی تشخیص حقیقت از دروغ را داشته باشد، در برابر تهاجم اطلاعاتی آسیبناپذیرتر است.
در بخش پیوست کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی، راهبردهای پنج کشور در مبارزه با اخبار جعلی بررسی شده است:
کنیا و نیجریه: تمرکز بر آموزش سواد رسانهای و راهاندازی پلتفرمهای راستیآزمایی محلی.
برزیل: همکاری با شبکههای اجتماعی برای شناسایی و حذف محتوای جعلی، به ویژه در زمان انتخابات.
سودان: توجه به نقش اخبار جعلی در بیثباتی سیاسی و راهکارهای مقابله با آن.
کره جنوبی: سرمایهگذاری گسترده در آموزش سواد رسانهای در مدارس و دانشگاهها.
کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی در پنج گفتار اصلی ساختار یافته است:
گفتار اول: مقدمهای بر اخبار جعلی شامل تعاریف، انواع اطلاعات غلط، اهداف تولید اخبار جعلی و راههای تشخیص آن
گفتار دوم: تاریخچه اخبار جعلی از دوران باستان تا قرن ۲۱
گفتار سوم: ریشههای اخبار جعلی در اینترنت شامل وبسایتهای جعلی، باتهای رسانههای اجتماعی و ترولهای اینترنتی
گفتار چهارم: اخبار جعلی و کرونا شامل تأثیر اطلاعات نادرست سلامتی، نقش سیاستمداران و نحوه تقابل پلتفرمهای اجتماعی
گفتار پنجم: راهبردهای مقابله با انتشار اطلاعات نادرست شامل آموزش سواد رسانهای، راستیآزمایی، همکاری جهانی و امنیت معرفتی
کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی به دلیل پوشش جامع مباحثی مانند انواع اطلاعات غلط، تاریخچه اخبار جعلی، نقش اینترنت و شبکههای اجتماعی، تأثیر کرونا بر شیوع شایعات، و راهبردهای راستیآزمایی و سواد رسانهای، برای گروههای زیر بسیار مفید و کاربردی است:
دانشجویان و اساتید رشته ارتباطات و روزنامهنگاری – به عنوان منبعی آکادمیک و پژوهشی برای درک عمیق پدیده اخبار جعلی
کارشناسان روابط عمومی – برای مدیریت بحرانهای اطلاعاتی، تولید محتوای دقیق و مقابله با شایعات در سازمان
روزنامهنگاران و خبرنگاران – برای تقویت مهارتهای راستیآزمایی و تولید خبرهای مستند و قابل اعتماد
فعالان فضای مجازی و تولیدکنندگان محتوا – برای تشخیص محتوای جعلی و جلوگیری از انتشار ناآگاهانه اطلاعات نادرست
مدیران سازمانها و کسبوکارها – برای محافظت از اعتبار برند در برابر حملات اطلاعاتی و شایعهپراکنی
معلمان و مربیان – برای آموزش سواد رسانهای به دانشآموزان و نوجوانان در مدارس
والدین – برای یادگیری روشهای تشخیص اخبار جعلی و آموزش آن به فرزندان خود در عصر دیجیتال
سیاستمداران و فعالان سیاسی – برای آشنایی با مکانیسم جنگ روانی و مقابله با شایعات سیاسی
پژوهشگران حوزه رسانه و ارتباطات – به دلیل پوشش تاریخی کامل از دوران باستان تا قرن ۲۱ و بررسی نمونههای جهانی
عموم مردم و کاربران عادی اینترنت – هر کسی که از شبکههای اجتماعی استفاده میکند، برای اینکه فریب تلهکلیکها، تیترهای گمراهکننده و نظریههای توطئه را نخورد
در دنیایی که هر روز با انبوهی از اطلاعات بمباران میشویم، داشتن یک راهنمای عملی و علمی برای تشخیص حقیقت از دروغ، دیگر یک انتخاب نیست؛ یک ضرورت است.
کتاب اطلاعات غلط در برابر اخبار جعلی با قلمی روان، ساختاری منظم و پوشش جامعی از مباحث نظری تا کاربردی، یکی از بهترین آثاری است که انتشارات کارگزار روابط عمومی در زمینه سواد رسانهای و مبارزه با اطلاعات نادرست منتشر کرده است.
اگر به دنبال تقویت مهارتهای تفکر انتقادی خود هستید، اگر میخواهید اعضای خانوادهتان در دام شایعات و اخبار جعلی نیفتند، یا اگر به عنوان یک متخصص ارتباطات نیاز به منبعی معتبر دارید، این کتاب را از دست ندهید.
کلیه حقوق این سایت برای “فیوچرمدیا” محفوظ می باشد